جایگاه عقل و مراتب آن در مثنوی معنوی مولوی
16 بازدید
محل نشر: پژوهش های فلسفی - کلامی » زمستان 1383 و بهار 1384 - شماره 22 و 23
نقش: نویسنده
وضعیت چاپ : چاپ شده
نحوه تهیه : گروهی
زبان : فارسی
مقاله حاضر به بررسی نظریه مولوی درباره عقل می‏پردازد. وی عقل را دارای انواع مختلف می‏داند و برای هر کدام کارکرد خاص تعریف می‏کند. عقل جزئی به مصلحت‏اندیشی معروف است و چندان با عشق سرسازگاری ندارد اما عقل کلی آدمی را از قید بندگی می‏رهاند و به مراتب عالی کمال می‏رساند. در این مقاله با استناد به اشعار مولوی علاوه بر توضیح مراتب عقل، به تقابل برخی از مراتب آن با عشق هم پرداخته شده است. عقل و خرد در ادبیات فارسی، بویژه در آثار شاعرانی که با علم کلام و فلسفه و منطق آشنایی داشته‏اند، جایگاه ویژه‏ای دارد. گاه نیز به دلیل مضمون‏یابی و بیان مفاهیم و مضامین و صور خیال و ایماژهای شاعرانه و ادیبانه، شاعران و ادیبان بدان توجه کرده‏اند. در مواردی نیز هنگامی که بحث عشق و شیوه عاشقی پیش آمده، موضوع تقابل عقل و عشق مطرح شده و شاعر به موضوع عقل نیز، البته به شکل نکوهیده آن پرداخته است. همین موضوع سبب شده که عقل را دارای مراتبی بدانند که در مراتب پایین آن که عقل جزوی و مصلحت‏اندیشی است با عشق که با مصلحت‏اندیشی کاری ندارد، در تقابل افتد و شاعرانی مانند حافظ و مولوی که اهل ملامت هستند با مراتبی از عقل مخالفت ورزند، زیرا برای ملامتیانی مانند اینان، سلامتی که مورد نظر عقل است، نه تنها مطرح نیست، بلکه نکوهیده و ناپسند هم هست؛ دست‏گیر نیست که دست و پاگیر است و مانع حرکت و پرواز. عارف را در بن‏بست و محدودیت گرفتار می‏کند و پر پرواز و عروج را از او می‏ستاند. گاه عقل با نقل در تقابل می‏افتد و گاه ظن ووهم و حیرت آفت این عقل می‏شود. در عین حال، شاعرانی مانند مولوی، به اهمیت عقل و خرد در روایات و متون دینی و فلسفی و کلامی آگاه هستند و عقل در آثار ادبی آنان جایگاه ویژه‏ای دارد و همیشه عقل مساوی با عقل جزوی و جزئی‏نگر و سطحی‏نگر نیست. گاه عقل ارزش والایی می‏یابد و فواید و کارکردهای بسیاری بر آن بار می‏شود و در موارد بسیاری این عقل است که راهگشای انسان در زندگی است و لازمه زیستن و درست زیستن در این عالم خاکی است. البته عقل در مراتب بالاتر به عقل کلی و عقل عقل و نور نور و عقل غیب‏بین و عقل ابدالان تبدیل می‏شود که آن هم در جای خود بحث بسیار مهمی است. در این مقال، سعی شده دیدگاه مولانا درباره عقل، از زاویه‏های گوناگون بررسی و بیان شود.
آدرس اینترنتی